Rozważania nad herbatą z rodzynką – rzecz o medytacji.

Czy zdarza Ci się usiąść z i napić herbaty w ciszy i spokoju, nie spiesząc się i smakując każdy łyk, będąc wolnym od harmidru świata na zewnątrz i wewnątrz? Co dzieje się w Twojej głowie, kiedy podnosisz do ust herbatę, czy rzeczywiście czujesz smak herbaty? Czy też nawet nie bardzo będąc świadomym co pijesz, analizujesz przeszłe lub planujesz przyszłe wydarzenia, prowadzisz wewnętrzne dialogi z samym sobą lub nieobecnymi innymi ludźmi?

Ludzie Zachodu, którzy stworzyli i tworzą współczesny, ogólnie obowiązujący naukowy światopogląd koncentrują się na pojmowaniu świata zewnętrznego za pomocą pięciu zmysłów i analizowaniu dostarczanych w ten sposób danych. Starożytni mistrzowie Dalekiego Wschodu, głównie ,indyjscy stosowali inne podejście już tysiące lat przed naszą erą – chcieli zrozumieć swój świat wewnętrzny, czyli umysł i świadomość. Siedząc spokojnie, byli w stanie wyciszyć umysł i dostąpić głębokiego, wewnętrznego spokoju. Podobnie, jak to czynią naukowcy, udało im się stworzyć „naukowe prawa i techniki”, opisujące, jak można to osiągnąć. Tak właśnie powstała starożytna nauka medytacji. Jej kwintesencją jest odnalezienie wewnętrznego spokoju i równowagi, zrozumienie istoty rzeczywistości poprzez wewnętrzny bezpośredni wgląd.

Medytacja bardzo długo nie była szczególnie popularna na zachodzie poza zakonami kontemplacyjnymi czy wąskimi ezoterycznymi kręgami. Dopiero szybki rozwój cywilizacji oraz wzrost tempa życia człowieka w XX wieku sprawił, że ludzie na zachodzie zaczęli poszukiwać sposobu na uspokojenie i ukojenie rozedrganego umysłu. W tym celu opracowano specjalne techniki relaksacyjne oraz sięgnięto właśnie do starożytnej sztuki medytacji. Obecnie zarówno w Stanach Zjednoczonych, jak i w Europie medytacja przeżywa swój rozkwit, stała się wręcz modna. W międzyczasie słowu “medytacja” nadano wiele, często sprzecznych ze sobą, znaczeń.

Medytacja pochodzi od łac. meditatio l.poj. ‚rozwaga; namysł; nawyk’ od meditari ‚myśleć; roztrząsać; uczyć się’ i jest oparte na łacińskim rdzeniu “med.” czyli “mierzyć”. Obecnie przypisuje mu się znaczenie “odzwierciedlać”, „rozważać” (tj. rozważać, zastanawiać się nad wagą lub miarą) oraz “skupiać uwagę”. Słowem medytacja określa się praktyki mające na celu rozwój wewnętrzny i samodoskonalenie, polecane uczniom szczególnie przez szkoły duchowe Wschodu, takie jak buddyzm, zen, taoizm, konfucjanizm, hinduizm, a ostatnio także przez niektóre szkoły psychoterapeutyczne. Z medytacją możemy się spotkać również w chrześcijaństwie (hezychazm od greckiego hēsychía – wyciszenie, bizantyjski nurt mistyczny) i islamie (sufizm).

Wschodnia medytacja niekoniecznie ma coś wspólnego z myśleniem, często jest nawet jego przeciwieństwem, zaleca wręcz oczyszczenie umysłu z jakichkolwiek myśli i wyobrażeń. Np. Jogasutry Patańdźalego na wstępie podają definicję jogi: yogaś ćitta vritti nirodhah (joga jest powściagnieciem aktywności umysłu). W tym ujęciu medytacja bliższa jest raczej odzwierciedlaniu. Sanskryckie słowo oznaczające medytację -“dhyana”, jest blisko związane ze słowem “dhyati” oznaczającym “odzwierciedlać”. Również inne wschodnie nazwy tego typu praktyk duchowych nawiązują do „patrzenia”: dhjana (zen od czasownika „dhiyate” (patrzeć umysłem), vipassana od „vi-paśyate” (obserwować).

Możemy też spotkać inne, bardziej aktywne techniki, które polegają na aktywnej wizualizacji: bhawana (tworzenie), kalpana (budowanie). Są one szczególnie często wykorzystywane w buddyzmie tybetańskim i polegają często na budowaniu niezwykle skomplikowanych, pełnych symboliki mentalnych obrazów.

Duchowy schemat przebiegu medytacji składa się z kilku elementów, które są blisko ze sobą powiązane:

  • Oczyszczenie – uwolnienie umysłu od dokuczliwych spraw, odcięcie od rozpraszających czynników, systematyczne odcinanie źródeł roztargnienia. Celem jest umysł nie zaangażowany w aspekty zewnętrzne, spokój i dojrzałość do koncentracji.
  • Koncentracja – istotą koncentracji jest nieobecność roztargnienia, skupiony i skoncentrowany w jednym punkcie umysł. Możliwa jest:
    • koncentracja na obiekcie – obiektem może być każdy przedmiot uwagi, przy czym, poza głębokością koncentracji, jaką daje dany obiekt, każdy ma odmienne psychologiczne skutki uboczne,
    • koncentracja na strumieniu świadomości – świadomość tego, co się wydarza nam i w nas tu i teraz – koncentracja na wrażeniach, emocjach, umyśle, przedmiotach umysłu,
    • koncentracja na pustce (medytacja zerowa) – opróżnienie umysłu ze wszystkich obiektów.
      Koncentracja stopniowo rozwija się. Początkowo uwaga medytującego oddala się dość często od przedmiotu medytacji, skupienie pojawia się i znika. Istnieje napięcie między obiektem medytacji a pojawiającymi się doznaniami i myślami. Następnie umysł potrafi skoncentrować się już dłużej, medytujący jest w stanie przezwyciężyć nudę, jaka pojawia się z powodu braku zmian, przedmiot medytacji zaczyna dominować. Pojawiają się uczucia zachwytu, szczęścia, przyjemności i spokoju, mogą pojawić się wizjonerskie doznania przyjemne lub przerażające. Przełomowym punktem orientacyjnym jest stan, w jakim umysł medytującego nie jest już dotknięty przez zewnętrzne i wewnętrzne bodźce rozpraszające. Są one odbierane, ale nie mają wpływu na medytującego. Możemy wyróżnić kilka etapów dalszego rozwoju:

      • umysł skoncentrowany na obiekcie,
      • umysł staje się jednością z obiektem, przenika go,
      • obiekt jest wyłącznie rzeczą w świadomości medytującego.
  • Wgląd – nagła, nieoczekiwana zmiana percepcji, prowadząca do nowego, głębszego i pełniejszego pojmowania, jasne wejrzenie w naturę rzeczywistości. Medytujący zyskuje zrozumienie z pierwszej ręki tego, jakimi rzeczy są, bez opierania się na opiniach lub teoriach – zyskuje bezpośrednie doświadczenie. Rodzi poczucie głębokiego spokoju wynikające z własnej wiedzy, będącej poza jakąkolwiek wątpliwością.

W całym przebiegu praktyki oczyszczenie, koncentracja i wgląd przeplatają się ze sobą Oczyszczenie ułatwia koncentrację. Koncentracja sprawia, że oczyszczenie staje się czymś naturalnym i nie wymagającym wysiłku oraz umożliwia wgląd. Wgląd wzmacnia czystość i wspomaga koncentrację.

Każda szkoła i technika medytacji pod pewnymi względami jest podobna do pozostałych, pod innymi się różni. Na najbardziej uniwersalnym poziomie wszystkie systemy medytacji są odmianami tego samego procesu – transformacji świadomości.

Wszystkie techniki jednoczy POSTAWA PSYCHICZNA – pewien stan świadomości, wyrażający się w określonym sposobie bycia. Jest ona zarówno drogą, jak i celem. „Ta obecność, czy też sposób bycia zmienia wszystko. Jeśli posługuje się ruchem zmieni się w taniec, jeśli spokojem w żywą rzeźbę, jeśli myśleniem sięgnie wyższych poziomów intuicji, jeśli odczuwaniem stanie się cudem istnienia, jeśli uczuciem, stanie się miłością, jeśli posługuje się śpiewem, będzie to pieśń świętości, jeśli mową, będzie to poezja lub modlitwa, a jeśli w tym duchu będziemy wykonywać codzienne czynności staną się one rytuałem ku czci Boga lub czci istnienia.” (C.Naranjo, R.E. Orstein On the psychology of meditation).

Według mistrzów medytacji standardowy stan świadomości jest stanem bardzo ograniczonego przeżywania, pozbawionym poczucia szczęścia, braku pełnego kontaktu ze sobą i światem, uwięzieniem przez nawykowe schematy. Obecnie naturalną tendencją tzw. cywilizowanego człowieka jest przyzwyczajenie do świata wokół i skupienie głównie na nim swojej aktywności, zaprzestanie zwracania uwagi na elementy znane, zastępowanie oczywistego dowodu zmysłów abstrakcyjnymi nazwami, czy z góry wyrobionym osądem lub poglądem, życie z ciągłą aktywnością mentalną (nieraz bardzo chaotyczną) w tle. Standardowy, współczesny człowiek nie jest w stanie spostrzegać sytuacji takiej, jaką ona jest w rzeczywistości. Jest owładnięty egoizmem i zwierzęcymi namiętnościami takimi jak strach, podniecenie i gniew, nieustannie goni za przyjemnościami. Często ogranicza się do wąskiej specjalizacji, wąskich przyzwyczajeń, poprzestaje na jednej dziedzinie, w tym samym środowisku, stałych przekonaniach. Taki stan świadomości generuje cierpienie. Cierpienie to ma jednak swoją pozytywną stronę – może dać impuls do poszukiwania zmiany i wyzwolenia.

Medytacja długo pozostawała domeną szkół duchowych. Nauka, szczególnie wschodnia, się nią nie zajmowała. Później okazało się, że choć nauka nie potrafi zdefiniować „duchowości”, to jest w stanie ocenić, w jaki sposób trening medytacyjny wpływa na człowieka. Z przeprowadzonych badań naukowych wynika, że medytacja może mieć ogromny wpływ na cały organizm. Dzięki jej praktykowaniu, mózg może zmienić swoją strukturę i działać sprawniej również w podeszłym wieku. Richard Davidson, neurobiolog z Uniwersytetu Wisconsin-Madison przeprowadził badania na grupie buddyjskich mnichów i znalazł dowód na to, że medytacja nie tylko usprawnia funkcjonowanie mózgu, ale również na stałe zmienia jego strukturę. Przeprowadzone w 2011 roku przez lekarzy z Massachusetts General Hospital badania dowiodły, że struktura mózgu zmienia się już po 8 tygodniach codziennej, 30-minutowej medytacji. Największe zmiany dotyczyły dużego zwiększenia gęstości istoty szarej w hipokampie, czyli w tej części mózgu, która odpowiada za zdolność uczenia się, samoświadomość, uczucia i introspekcję.

Znaleziono także związek między medytowaniem a odpornością. U osób, które silnie reagują na stres, dochodzi do osłabienia układu odpornościowego oraz do długotrwałej aktywacji ciała migdałowatego, co również nie jest korzystne dla zdrowia. Wykonywanie ćwiczeń uważności zwiększa tempo, z jakim ten obszar mózgu się regeneruje.

Po przeskanowaniu mózgów medytujących osób, naukowcy zauważyli, że to, które jego części aktywują się podczas tej czynności, zależy od poziomu doświadczenia osoby trenującej i rodzaju zastosowanej medytacji, czyli istotny jest rodzaj podejmowanego treningu. Zmianom mózgu najbardziej sprzyjają ćwiczenia uważności (ang. mindfulness), czyli umiejętności bycia w stałym kontakcie ze sobą i ze światem w danej chwili.

Gliwice, 29.08. 2013

Prowadziły: Elżbieta Łowińska – biolog i naturoterapeuta, Krystyna Kozikowska-Koppel – psycholog

Opracowała: Krystyna Kozikowska-Koppel, Koordynator programu Inspirujące Czwartki

Jeśli okaże się, że wspólne ćwiczenie medytacji jest interesujące dla grupy kilku i więcej osób, istnieje możliwość zorganizowania regularnych spotkań. Osoby zainteresowane zapraszamy do kontaktu nr telefonu 884-352-244, adres mailowy podany w zakładce KONTAKT oraz bezpośrednio w biurze  Centrum Inicjatyw Społecznych przy Barlickiego 3.